Talko Józef, krypt.: J.T, Dr J.T. (1838–1906), lekarz wojskowy, okulista, działacz społeczny.
Ur. w Uninie (pow. radomyski) w gub. kijowskiej, był synem Ignacego i Franciszki z Jankowskich.
T. ukończył w r. 1856 gimnazjum w Żytomierzu. Dzięki stypendium rządowemu podjął studia na Wydz. Medycznym Uniw. św. Włodzimierza w Kijowie, gdzie pod kierunkiem Chrystiana Hübbenette’a specjalizował się z oftalmologii. Po ukończeniu w r. 1861 studiów pracował jako asystent przy katedrze anatomii patologicznej i chirurgii, a następnie na oddz. okulistycznym kijowskiego szpitala wojskowego. W r. 1864 uzyskał stopień doktora medycyny z zakresu oftalmologii. Skierowany na Kaukaz, objął w r. 1865 stanowisko ordynatora w szpitalu wojskowym w Stawropolu, a w r.n. takie samo stanowisko w Tyflisie. Został członkiem Tow. Lekarzy Kaukaskich, a następnie jego sekretarzem. Artykuły naukowe ogłaszał w „Voenno-medicinskim žurnale” i „Medicinskim sborniku” oraz „Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde”. Obserwacje z praktyki okulistycznej w Tyflisie oraz uwagi o stanie medyczno-sanitarnym na Kaukazie zamieszczał w czasopismach rosyjskich, a także polskich, m.in. w „Klinice” (T. 2: 1868 nr 21, T. 4: 1869 nr 2, T. 5: 1869 nr 4, T. 6: 1870 nr 3, 13, 14). W r. 1869 odbył podróż naukową, nawiązując kontakty z wybitnymi oftalmologami w klinikach okulistycznych w Europie, m.in. w Król. Pol., Niemczech (prawdopodobnie wstąpił wtedy do tow. oftalmologicznego w Heidelbergu) i Belgii. W drodze powrotnej zatrzymał się w Warszawie, gdzie bezskutecznie zabiegał o posadę docenta w Szkole Głównej (od t.r. Cesarski Uniw. Warsz.).
W r. 1871 otrzymał T. posadę ordynatora Oddz. Okulistycznego w Szpitalu Wojskowym w Lublinie; jako jedyny w tym mieście okulista dokonywał operacji i zabiegów również w innych lubelskich szpitalach. Prowadził praktykę prywatną i wygłaszał odczyty popularyzujące zagadnienia okulistyki. Wspierał lubelskie Tow. Dobroczynności. Obok Aleksandra Janiszewskiego i Michała Jankowskiego należał do założycieli powstałego w r. 1874 Lubelskiego Tow. Lekarskiego; do r. 1876 był sekretarzem jego zarządu. W Lublinie ufundował w r. 1876 nagrodę za najlepszą pracę medyczną, wsparł też finansowo wydanie „Monografii Lublina” (L. 1878) Władysława Kornela Zielińskiego. W warszawskich „Kłosach” (1874 nr 496) opublikował artykuł z zakresu historii sztuki Drzwi spiżowe gnieźnieńskie. W swoim domu urządzał amatorskie przedstawienia teatralne.
W r. 1876 przeniósł się T. do Warszawy, gdzie 6 VIII t.r. objął stanowisko okulisty Warszawskiego Okręgu Wojskowego. W r. 1877 prowadził praktykę w Lecznicy Pierwszej (ul. Niecała 7) dla mieszkańców miasta. Był także konsultantem Kolei Nadwiślańskiej. Zajmował się leczeniem zapalenia egipskiego i jego następstw oraz przypadkami teratologicznymi, a wyniki tych badań zamieszczał w „Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde”, którego był stałym współpracownikiem, oraz w „Gazecie Lekarskiej” i „Medycynie”. Wakacje spędzał często w Nałęczowie, gdzie w l. osiemdziesiątych wybudował willę «Tolin». Z tego czasu pochodzi jego krótkie wspomnienie ze służby na Kaukazie („Kłosy” 1877 nr 629) oraz artykuł Zakład wód żelazistych w Nałęczowie („Gaz. Lek.” T. 25: 1878 nr 17). Na posiedzeniu Tow. Lekarskiego Warszawskiego wygłosił 5 II 1878 odczyt Rany postrzałowe oka z wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878. Ogłosił obszerne studium Badanie nieczułości na barwy u służby dróg żelaznych („Medycyna” 1879 nr 15–18). Uczestniczył w międzynarodowych i polskich kongresach okulistów, m.in. na VI Międzynarodowym Kongresie Oftalmologów w Mediolanie (1–4 IX 1880) wygłosił referat Les lipomes diffus des paupières supérieures… („Congrès périodique international d’ophtalmologie”, Milano 1881). Na I Zjeździe Okulistów Polskich w Krakowie w r. 1881 omówił zagadnienie zapadnięcia gałki ocznej, a na Zjeździe Lekarzy i Przyrodników czeskich w Pradze wygłosił 29 V 1882 referat Z dziedziny oftalmologii, uszkodzenia gałki ocznej przez piawki, szkliste zwyrodnienie spojówki i rogówki, przerwanie błony źrenicznej („Pam. Tow. Lek. Warsz.” 1882). W r. 1882 został członkiem korespondentem Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk. Był głównym organizatorem obchodów 50-lecia działalności naukowej Wiktora Szokalskiego, zorganizowanych na II Zjeździe Okulistów Polskich (w ramach IV Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich) w Poznaniu w r. 1884 i pod jego redakcją ukazała się „Książka jubileuszowa dla uczczenia pięćdziesięcioletniej działalności naukowej prof. Szokalskiego” (W. 1884), w której zamieścił obszerną rozprawę: Materiały do historii oftalmologii w dawnej Polsce i ziemiach byłej Polski. W l. 1873–85 na łamach „Medycyny”, „Gazety Lekarskiej” i „Przeglądu Lekarskiego” ogłosił szereg wspomnień pośmiertnych polskich lekarzy.
W r. 1886 został T. przeniesiony na stanowisko lekarza dywizyjnego do Jarosławia nad Wołgą. Na II Zjeździe Lekarzy Rosyjskich w Moskwie przedstawił w styczniu 1887 referat o rzadkich chorobach ocznych („Oftalmologia na II Zjeździe Lekarzów Rosyjskich”, Kr. 1887, „Przegl. Lek.” 1887 nr 28–31). Z tego czasu pochodzą m.in. artykuły: Jaglica w wojsku i środki zaradcze („Przegl. Lek.” 1887 nr 1, 3, 10), Badanie bystrości wzroku podczas zaćmienia słońca w Jarosławiu nad Wołgą (tamże 1888 nr 40, „Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde” T. 26: 1888), a także szkic historyczny Maryna Mniszech w Jarosławiu nad Wołgą („Kwart. Hist.” 1890 nr 1). W r. 1890 obchodził w Jarosławiu jubileusz 25-lecia pracy lekarskiej. Po przeniesieniu się w r.n. do Riazania publikował m.in. w „Protokolach i trudach obščestva riazanskich vračej” (1891–3), a do poznańskich „Nowin Lekarskich” (1891 nr 11, 1892 nr 12, 1893 nr 10, 1898 nr 3) przysyłał kolejne wspomnienia o zmarłych lekarzach.
W r. 1898 przeszedł T. na emeryturę i wrócił do Lublina. W dalszym ciągu pracował jako okulista, m.in. zorganizował Oddz. Okulistyczny szpitala św. Józefa. Wznowił działalność w Lubelskim Tow. Lekarskim; otrzymał godność jego członka rzeczywistego oraz napisał artykuł 25-letni jubileusz Towarzystwa Lekarskiego Lubelskiego („Czas. Lek.” 1899 nr 1). W „Postępie Okulistycznym” opublikował m.in. Wągr oka w Polsce (1900 z. 3) i Arabski lekarz Avicenna jako okulista (1903 z. 12). Na IX Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie w r. 1900 wygłosił referat Meningocele intraorbitalis posterior (Kr. 1900), a na Zjeździe Lekarzy i Przyrodników w Pradze w r. 1901 odczyt O leczeniu zakaźnych chorób oczu promieniami chemicznymi słońca. Ogółem opublikował w językach polskim, rosyjskim, niemieckim i francuskim ponad 250 artykułów, dotyczących neurookulistyki, diagnostyki i leczenia zaćmy, zaburzeń rozwojowych oka, odwarstwienia siatkówki, chorób zakaźnych oczu oraz historii okulistyki. Ogłaszał w czasopismach polskich streszczenia zagranicznych dzieł oftalmologicznych, a do czasopism niemieckich, francuskich i rosyjskich przesyłał wiadomości o dokonaniach polskich okulistów. Był członkiem towarzystw lekarskich w Warszawie, Płocku, Poznaniu, Wilnie, Kijowie, Tyflisie, Odessie, Heidelbergu i Pradze. Otrzymał tytuł rzeczywistego radcy stanu. Wśród okulistów cieszył się opinią sumiennego badacza i zręcznego operatora. Zmarł 25 XII 1906 w Lublinie, został pochowany na cmentarzu przy ul. Lipowej.
W małżeństwie z Teofilą z Sobolewskich miał T. synów: Włodzimierza (1868–1941), lekarza wojskowego, okulistę, praktykującego w Lublinie, Nałęczowie, Sosnowcu, Wojsławicach i Ciechanowie, w l. 1901–3 wydawcę i redaktora „Przemysłowo-Handlowego Kuriera Sosnowieckiego”, Kazimierza, inżyniera, i Aleksandra (zm. 1872) oraz córkę Zofię Joannę (ur. 1867), od r. 1885 żonę Ludwika Gutkowskiego, urzędnika kolejowego w Radomiu.
Fot. w: „Tyg. Ilustr.” 1907 nr 13 s. 274; – Cmentarz parafialny rzymskokatolicki w Lublinie, W. 1902 (dot. syna, Aleksandra); Enc. Org., XIV (1903); Estreicher w. XIX, IV; Konopka, Pol. bibliogr. lek. XIX w., XI; Kośmiński, Słown. lekarzów; Słownik biograficzny Lublina, L. 2009 III (bibliogr.); – Gawarecka K., Dr med. Józef Talko. Z dziejów okulistyki lubelskiej, „Kur. Lub.” 1966 nr 71; taż, Dr Włodzimierz Talko, tamże 1968 nr 289 s. 3; Melanowski W. H., Rys dziejów okulistyki w Polsce, W. 1948; Nikolsky N., Das 25 jährige Doctorjubiläum des Dr. Joseph Talko, „Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde” T. 28: 1890 s. 81; Ostrowska T., Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900), Wr. 1973; T arka M., Dzieje Nałęczowa, Nałęczów 1989; Veritate et Scientia; – Wicherkiewicz B., Dr Józef Talko (wspomnienie pośmiertne), Kr. 1907; – „Kraj” 1907 nr 1 s. 24; „Kur. Warsz.” 1877 nr 70, 1879 nr 79, 1902 nr 157, 1906 nr 357; „Ludzkość” 1906 nr 168; „Medycyna” 1873 nr 33; „Now. Lek.” 1907 z. 2 s. 116; „Rola” 1907 nr 1 s. 9; „Wiek” 1876 nr 180; – Informacje Cezarego W. Domańskiego na podstawie kwerendy w AP w L. (USC parafii rzymskokatol. św. Jana w L., nr 473/1906, , USC parafii rzymskokatol. w Bochotnicy, nr 13/1885 ).
Elżbieta Orman